Gmina Rudna

Stara Rudna

1.1. Dawne nazwy miejscowości.

 

Rudna antiqua – 1366 r., Raudten Alt – 1818 r., Raudten Alt – 1830 r. I 1845 r., także Alt Raudten do 1945 r.  Odtąd – Stara Rudna.

1.2. etymologia nazwy wsi.

 

Od złóż rudy znajdujących się w okolicy.

1.3. Historia wsi i dóbr.

 

Miejscowość założona w 1261 roku na prawie niemieckim. Książę Konrad II Głogowski, który lokował Głogów na prawie niemieckim i w 1270 r. wzniósł zamek w Wołowie, wydał dla Starej Rudnej istotne przywileje. W dokumentach kanoników jest wymieniony w 1366 r. kościół w Starej Rudnej. W 1442 r. miejscowość strawił pożar (kościół ocalał), jednakże wkrótce za sprawą von Lüttwitzów Stara Rudna została podniesiona ze zgliszczy. W 1523 r. istniejący tu katolicki kościół zostaje przejęty przez ewangelików. Istnieją tu również dobra rycerskie, których dokładniejsze dzieje znane są jednak dopiero od 1654 r. (wcześniej należały m.in. do wspomnianych Lüttwitzów). W 1654 r. ich właścicielem był Abraham von Prittwitz, zaś wspomagał go Geogrg Friedrich von Fa;ckenhein z Brodowa, potem należały do Georgia Abrahama von Langenau.

Kolejnym właścicielem był naczelnik prowincji  hrabia Johan Ludwig von Nastiz, od niego dobra nabyła rodzina von Minkwitzów i była w ich posiadaniu do 1729 r. W tym zaś  roku Karl Otto von Minkwitz sprzedał majątek baronowi Georgowi Heinrichowi von Sak, człowiekowi człowiekowi licznych kontraktach towarzyskich, założycielowi tutejszego ogrodu, jak mówiono „w guście francuskim”. Po śmierci von Sacka (w 1777 r.) dobra dostały się w ręce radcy prawnego von Scheinitza, po którym odziedziczył je jego syn i w rękach tej rodziny przetrwały niezwykle długo, bo do 1945 r. Tak długi okres stabilnej własności musiał korzystnie wpłynąć na gospodarkę dobrami, a także, jak się zdaje, pośrednio na wieś. W 2 poł. XIX w. wykształciła się tu własność gminna. Przy kościele ewangelickim wzniesiono szkołę (założoną niemal równocześnie z przyjęciem świątyni od katolików) funkcjonowały w niej dwa folwarki i trzy młyny ( już w 4 ćw. XVIII w.), które nosiły nazwy: Eichmühle, Kirschmühle i Sandmühle.

 

Historia założenia pałacowego – parkowego.

 

Jak już wspomniano w 1729 r. baron von Sack przystąpił do organizowania ogrodu o „smaku francuskim”. Należy przypuszczać, iż było to założenie o symetrycznym, osiowym charakterze, zapewne z podziałem na kwatery. Jego spadkobierca, von Schweintz, założenie to przekształcał tak, iż w ówczesnej swej formie nawiązywało w jakimś sensie do założenia w Karlsruhe, które było zresztą wzorem dla innego znanego Śląskiego parku i ogrodu o tej samej nazwie (Carlsruhe – pokój, woj. Opolskie). Von Sack nie działał w dziewiczym terenie; wiadomo, iż wówczas istniał drzewostan parkowy, który był zapewne współczesny wzniesionej tu barokowej rezydencji przez Nostitzów. Istniejące jednak do dziś relikty parku w Starej Rudnej pochodzą głównie z późniejszego wczesnoromantycznego założenia. Czytelna jest nadal główna oś wodna zakończona obustronnie owalnymi rozszerzeniami, fragmenty kamiennej studni (była ona swego rodzaju aranżowana na „starą” za pomocą okładziny z mchu i usypanych luźno wokół kamieni), mostku wejściowego, kaskad wodnych (niewielkich progów) na cieku wodnym, reliktów okrągłej świątyńki w duchu antycznym (o 8-miu jońskich kolumnach z drewnianą więźbą dachową) na wzgórzu przy drodze z Rudnej do Wądroża. Z wierzchołka tego wzgórza widoczna była mała wysepka na rozlewisku wodnym (od dziś czytelne są na niej kamienne elementy piaskowce). Jak się zdaje, kolejne przekształcenie parku miało miejsce około poł. XIX w.: wytyczono wówczas szereg nowych alejek o swobodnym płynnym dukacie. W założenie włączone zostały leśne tereny bezpośrednio z nim sąsiadujące)w literaturze jest wzmianka o „wzgórzu świerkowym”). Wszystkie natomiast źródła, począwszy od 80-stych lat Xviii., podkreślają wyjątkową urodę i okazałość tego założenia, zwracając jednocześnie uwagę, iż stanowiło ono szczególnie chętnie odwiedzaną osobowość okolicy przyciągającej doń liczną publiczność, także z odleglejszych miejsc, np. z Wrocławia.

Park zachował swe pierwotne granice, czytelny i zachowany jest układ wodny (wymaga on jedynie oczyszczenia), czytelne i zachowane są drogi parkowego, w tym bardzo interesujący motyw tzw. „gęsiej stopy” w części północno – wschodniej parku. Nie uległy zniszczeniu kształtowane elementy terenu: wzgórze Parnasu z śladami pawilony i pozostałe wzniesienia, trasowane w zboczach drogi oraz nasypy. Jedynym elementem, który burzy dawny układ parku jest urządzenie na fragmencie terenu szkółki leśnej z iglarkami. Drzewostan parku w dużym stopniu odpowiada gatunkowo dawnemu.

1.4. Układ przestrzenny wsi.

 

W dzisiejszym swym kształcie Stara Rudna jest wsią wielodrożną, która jednakże wykształciła się z ulicówki z nawisem (wzniesienie z kościołem). Z omawianych powyżej jej historycznych elementów składowych zachowały się; młyn położony po północnej stronie drogi z Rudnej do Wądroża (tzw. Kirschmühle), odgrywający zresztą istotną rolę w krajobrazie. Oba folwarki (po północnej stronie drogi j.w. oraz po południowej przy założeniu pałacowo – parkowym), zachowane są w formie reliktów: północny przetrwał jedynie w charakterze śladów fundamentów, fundamentów w południowym zachowane są pojedyncze budynki gospodarcze, a i te uległy przekształceniom graniczącym z dewastacją. Istotne z uwagi na swe krajobrazowe i zabytkowe walory założenie zielone rozciągające się po południowej stronie drogi Rudna – Wądroża przewidziano objęciem strefą „A” wraz z otuliną w postaci łączącego się z nim lasu. Trudny problem konserwatorski stanowi tkwiąca na wzgórzu w centrum wsi ruina Kościoła. W chwili obecnej w zdegradowanej pod względem fizycznym wsi (zniszczenia w zabudowie, wyludnienie w porównaniu z okresem przedwojennym) nie ma potrzeby przejęcia go do celów kultowych. Jak się zdaje potrzeba taka może się pojawić w momencie przywrócenia tu funkcji mieszkaniowej z zagrożonej bezpośrednio przez przemysł Rudnej.

 

 

 

 

 

 

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych.

 

Gmina wiejska				Dobra		Instytucje publiczne i przemysł
Rok	Areał	Domy	Ludność	Areał	Ludność
1787						kościół ewangelicki, szkoła ewangelicka, 3 młyny wodne
1830		37	317			gorzelnia i browar, cegielnia
1845		41	335
1876				603
1885	140	41	216	607	82
1891				607
1895	140	42	224	607	72
1908	140	37	207	607	90
1912				611		wytwórnia cementowych elementów budowlanych i rur drenarskich
1926	135		214	600	104
1930				380
1939			230

 

2. Strefy ochrony konserwatorskiej oraz wykaz elementów objętych ochroną konserwatorską.

2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej.

2.1.1. Wyznaczono strefę „A” ochrony konserwatorskiej dla parku z pałacem.

 

Obejmuje ona pałac, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1511, dnia 27. 01. 1966 r. i park sentymentalny, wpisany do rejestru zabytków pod nr 460/L dnia, 17.07.1976 r.

W parku należy przeprowadzić prace konserwacyjne przy układzie wodnym -  jego oczyszczeniu oraz prace pielęgnacyjne przy zieleni.

2.1.2. Wyznaczono strefę „B” ochrony konserwatorskiej dla pozostałości folwarku, młyna, kościoła z otaczającym cmentarzem.

2.1.3. Wyznaczono strefę „K: ochrony krajobrazowej obejmującą siedlisko wsi i tereny na południe od niego do linii kolejowej.

2.1.4. Wyznaczono strefę „E” ochrony eksploatacji panoramy wsi z nasypu kolejowego i z drogi z Rudnej na zespół zabudowy młyna.

2.1.5. Wyznaczono strefę „OW” – obserwacji archeologicznej dla miejscowości o średniowiecznej metryce.

2.1.6. Wyznaczono strefę „W” ochrony archeologicznej dla stanowisk nr 368, 369, 370.

2.2. Wykaz zabytków architektury i budownictwa.

 

Kościół, ruina, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1512, dnia, 27.01.1966 r.

Mur wokół cmentarza przykościelnego

 

Pałac z parkiem

 

Pałac, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1511, dnia, 27.01.1966 r.

Park sentymentalny, wpisany do rejestru zabytków pod nr 460/L, dnia, 17.07.1976 r.

 

Zabudowa wsi

 

Dom mieszkalny nr 9

Dom mieszkalny nr 19

 

2.2.1. Inne elementy objęte ochroną.

 

Cmentarzysko przykościelne wr4az z murem, XVI w.

 

2.3. Stanowiska archeologiczne.

 

Obszar AZP 71 – 21

 

364. cmentarzysko ciałopalne chronologia: II okres epoki Brązu – okres halsztacki

365. cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej

366. cmentarzysko szkieletowe chronologia: XI w.

367. ślad osadnictwa chronologia: epoka kamienia – I okres epoki brązu

368. grodzisko chronologia: wczesne średniowiecze, późne średniowiecze

Otoczono strefą „W” – ochrony archeologicznej

369. grodzisko chronologia: VIII / IX-X w.

Otoczono strefą „W” – ochrony archeologicznej

370. grodzisko chronologia:  średniowiecze

Otoczono strefą „W” – ochrony archeologicznej

371. osada chronologia: średniowiecze

372 ślad osadnictwa chronologia: średniowiecze

373. cmentarzysko szkieletowe chronologia: wczesne średniowiecze

374. osada przegrodowa chronologia: IX – X w.

ślad osadnictwa chronologia: XIII – XIV w.