Gmina Rudna

Olszany

1.1. Dawne nazwy miejscowości.

Olsan (ok. 1305), Olschen (1411), Alsen (1453), Oelsche, Elschen (poł. XVIII w.), Oellnschen (1765), Oelschen (1787, 1830, 1845), Ölschen (1867 – 1945). Po roku 1945 Olszany.

1.2. Etymologia nazwy wsi.

Nazwa wsi utworzona od nazwy drzewa olszy lub związana ze specyfiką miejsca sąsiadującego z olszynowym zagajnikiem.

1.3. Historia wsi i dóbr.

W roku 1245 Olszany były wymieniane w obrębie dóbr biskupich w roku 1453 wieś należała do biskupiej domeny w Przychowej. Wówczas też została przez biskupa wraz z całą domeną zastawiona braciom Steffken, Chrostophowi, Heinrichowi i Nicolausowi con Yhadderze z Wschowej. W roku 1466 dobra te znów były biskupie. W późniejszych czasach również je zastawiono. W roku 1472 zastawiono je księżnej Salome i niedługo później Olszany przyjął jako zastaw Sigmund Buswoy. W XVIII w. dominowały na jej terenie gospodarstwa kmiecki (16). W XVIIIw., do roku 1811 wieś nadal była własnością biskupią związaną z kompleksem biskupich dóbr w Przychowej (Preichau) niedaleko Ścinawy. Roku1811 i 1845  na terenie Olszan znajdowało się wolne sołectwo. Olszany należał w XIX w. do katolickiej parafii w Przychowej. W 2 poł. XIX w. wieś przeżywała okres stagnacji. Liczba ludności utrzymywała się na równym poziomie. W latach 1926 – 1937 pięć gospodarstw  na terenie Olszan było własnością prywatną.

Pleban z Olszan wzmiankowany był w roku 2376. W roku 1411 wymieniono proboszcza Nikolausa Garlicza. Funkcjonował więc we wsi kościół parafialny. Obecny kościół św. Michała Archanioła wzniesiono ok. roku 1500 w stylu gotyckim. W XVI w. kościół ten nie został odebrany przez protestantów, a w roku 1580 był katolickim kościołem parafialnym. Później związano go z parafią w Przychowej. W latach ok. 1860 – 1880 kościół katolicki był restaurowany i przebudowywany. Powstały: nowe prezbiteria z zakrystią, nowa wieża i nowa kruchta. W tej formie kościół zachował się do dziś i jest użytkowany. Jest kościołem parafialnym i zachował się we wsi budynek plebanii i szkoła katolicka.

1.4. Układ przestrzenny wsi.

Około roku 1824 wieś miała założony przestrzenny, w związku z założeniem jej wzdłuż cieku wodnego. I tak w północno – wschodniej – układ ze zwężonym nawiasem zawierającym ciek wodny, na którym założono szereg stawów. Zarys tego wydłużonego i prosto tycznego Nawsia odpowiadał kształtowi ulicy wiejskiej w typie ulicowego układu wsi. W związku z tym można zaryzykować stwierdzenie, że układ przestrzenny wsi był połączeniem owalnicy z ulicówką. Czyli, że starszą częścią Olszan mogła być jej partia zachodnia, a młodszą – jej część wschodnia powstała zapewne w wyniki lokacji na prawie niemieckim. Około roku 1824 Nawsie było zabudowane. Na południe od niego znajdował się kościół, a przy nim duże gospodarstwo lub folwark. Takie usytuowanie kościoła nie na Nawsiu w centrum wsi, ale przy skraju siedliska jest bardzo nietypowe. Siedlisko wsi było zwarte i jednolite oraz zabudowane okazałymi zagrodami w czworobok także zagrodami obudowanymi trójbocznie. Do lat  1888 – 1944 zagęściła się sieć wiejskich ulic, ale mimo to stary układ wsi był czytelny. Siedlisko wsi uległo od zachodu redukcji. Osuszono stawy na wschodniej części Nawsia. Zabudowa wsi z licznymi gospodarstwami kmiockimi, stosunkowo okazała zachowała swój charakter. W połowie drogi z Olszan do Górzyna funkcjonował młyn.

Obecnie zachowany jest układ przestrzenny wsi, dawny układ dróg oraz zwarty kompleks zabudowy wsi złożony głownie z zagród frankońskich z budynkami mieszkalnymi zwróconymi ku ulicy szczytowo. Zabudowa ta, pochodząca głównie z końca XIX w., i z pierwszych dziesięcioleci wieku XX, głównie ceglana, wzbogacona w niektórych miejscach ozdobnymi ogrodzeniami współtworzy wraz z kościołem architektoniczny obraz wsi. Na parceli na wschód od kościoła znajduje się odosobniona, okazała zagroda w czworoboku, obecnie z zabudowa ceglaną. Powstała ona na początku XX w. zapewne na miejscu starszej zagrody lub niewielkiego folwarku (sołtysiego, należącego do dóbr biskupich), zaznaczone na mapie z roku 1824. Na północ od wsi, przy skrzyżowaniu dróg z Olszan do Miłogoszczy i z Górzyna do Kliszowa znajduje się neogotycka kapliczka obsadzona była jabłoniami.

Kościół w Olszanach jest murowany, orientowany, jednonawowy, oskarpowany. Ma pięciobocznie zamknięte wydłużone prezbiterium i wieżę od zachodu. Ściany starej nawy kamienne przeprute ostrołucznymi oknami o spłaszczonych łukach. Pozostała część bryły kościoła: prezbiterium i zakrystia, wieża, zachodni szczyt nawy oraz kruchta przy elewacji północnej nowe utrzymane w stylu neogotyckim, ceglane, nietynkowane. Wieża zwieńczona wysokim, ostrosłupowym, ceglanym hełmem jest we wsi i w okolicy dominantą wysokościową i architektoniczną.

Kościół otoczony jest starym cmentarzem założonym na planie owalu, obecnie nieużytkowanym, ogrodzonym kamiennym murem. Na cmentarzu zachowały się krzyż z roku 1890 i nagrobki z lat ok. 1950 – 63. Teren cmentarza obsadzony jest lipami oraz Robinami. Rosną tu też świerk i cyprysik. Przy bocznej furtce cmentarnej – lipa drobnolistna o śr. 100 cm.  Z cmentarzem sąsiaduje zamknięty teren z plebanią i szkołą.

1.5. Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych.

Gmina wiejska				Dobra		Instytucje publiczne i przemysł
Rok	Areał	Domy	Ludność	Areał	Ludność
1787			205			4 domy pasterski
1830		32	226			Wiatrak, prasa olejowa
1845		38	260			j.w.
1867		50	288
1887	534	43	266
1898	533	47	268
1908	533	44	257
1934			255

 

1. 2. Określenie stref ochrony konserwatorskiej wraz z wykazem elementów objętych ochrona konserwatorską.

2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej.

2.1.1. Wyznaczono strefę „B” ochrony konserwatorskiej.

Obejmuje ona kościół z cmentarzem oraz obszar na wschód od niego z okazałą zagrodą w czworoboku. Strefa ta zawiera się w granicach wytyczonych przez: główną ulicę wiejską (od północy), skraj działki budowlanej (od wschodu), bitą polną drogą na granicy południowej części siedliska (od południa) i ulicę wiejską, przecznicę (od zachodu).

2.1.2. Wyznaczono strefę  „OW” – obserwacji archeologicznej dla miejscowości o średniowiecznej  metryce.

2.1.3. Wyznaczono strefę „K” ochrony krajobrazu.

Obejmuje ona całe siedlisko wsi i zawiera w swym obrębie strefę „B”. jej granice wyznaczone są przez granice siedliska wsi określone przez drogi i zasięg działek budowlanych. Strefę „K” ochrony konserwatorskiej wyznaczone ze względu na zachowanie architektonicznego obrazu wsi, na Terenia której skupiona jest okazalsza zabudowa zagród tworząca zwarte, jednolite kompleksy. Ponadto na drodze jest okazalsza zabudowa zagród tworzącą zwarte, jednolite kompleksy. Ponadto na drodze z Górzyna do Dziesławia znajdują się dwa punkty widokowe, z których widoczna jest panorama wsi z dominanta wieży kościoła.

2.2. Wykaz zabytków architektury i budownictwa.

Kościół parafialny p.w. św. Michała Archanioła, XV, XVI/XVII. XIX, wpisany do rejestru zabytków pod nr 1771, dnia 11. 07. 1966 r.

Mur cmentarza przykościelnego z bramą

 

Zabudowa wsi

Dom mieszkalny nr 3

Dom mieszkalny nr 5

Stodoła przy nr 6

Dom mieszkalny nr 9/10

Dom mieszkalny nr  11

Budynek gospodarczy przy nr 11

Stodoła przy nr 11

Dom mieszkalny nr 13

Dom mieszkalny nr 14

Dom mieszkalny nr 17

Dom mieszkalny nr 21

Budynek przy nr 21

Dom mieszkalny nr 22

Dom mieszkalny nr 23

Dom mieszkalny nr 25

Budynek gospodarczy przy nr 25

Dom mieszkalny nr 26

Budynek gospodarczy przy nr 28

Dom mieszkalny nr 29

Budynek gospodarczy przy nr 29

Dom mieszkalny nr 32

Dom mieszkalny nr 34

Dom mieszkalny nr 35

Dom mieszkalny nr 36

Dom mieszkalny nr 37

Dom mieszkalny nr 40

Budynek gospodarczy przy nr 40

Dom mieszkalny nr 41

Stodoła przy nr 41

Dom mieszkalny nr 42

Dom mieszkalno – gospodarczy nr 45

Dom mieszkalny nr 46

Budynek gospodarczy przy nr 47

2.3. Inne elementy objęte ochroną’

Cmentarz przykościelny, 1 poł. XIV w.

2.4. Stanowiska archeologiczne.

Obszar AZP 71 – 22

339. ślad osadnictwa chronologia: epoka kamienia

340. osada kultury przeworskiej chronologia: okres wpływów rzymskich

341. ślad osadnictwa chronologia: II – V w. okres epoki brązu

342. cmentarzysko ciałopalne chronologia: II – V w. okres epoki brązu

343. cmentarzysko szkieletowe chronologia: wczesne średniowiecze

344. ślad osadnictwa chronologia: epoka kamienia

345. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.

346. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.

347. ślad osadnictwa chronologia: XII – XV w.

348. ślad osadnictwa chronologia: wczesne średniowiecze IX – XI w.

Osada chronologia: XIV – XV w.

349. osada chronologia: wczesne średniowiecze X – XII w.

350. ślad osadnictwa chronologia: XIV – XV w.

351. ślad osadnictwa chronologia: wczesne średniowiecze X – XII w.

352. ślad osadnictwa chronologia: wczesne średniowiecze XI – XII w.

353. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

354. ślad osadnictwa kultury przeworskiej chronologia: okres wpływów rzymskich II – III w. p.n.e.

Obszar AZP 72 – 22

417. osada chronologia: wczesne średniowiecze

Osada chronologia: wczesne średniowiecze IX – X w.

418. cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej

Cmentarzysko chronologia: wczesne średniowiecze

419. osada chronologia: wczesne średniowiecze IX – XIII w.

420. osada chronologia: średniowiecze XIII – XIV w.

421. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

Osada chronologia wczesne średniowiecze

Osada chronologia: średniowiecze XIII – XIV w.

422. ślad osadnictwa kultury łużyckiej

423.osada chronologia: średniowiecze XIV – XV w.

424. osada chronologia: średniowiecze XIII – XIV w.

425. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

426. osada kultury łużyckiej

Osada chronologia: pradzieje

ślad osadnictwa chronologia: późne średniowiecze

427. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

428. osada chronologia: średniowiecze XIV – XV w.

429. osada chronologia: średniowiecze XIII – XIV w.

430. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

Osada chronologia: średniowiecze XIV – XV w.

431. ślad osadnictwa chronologia: pradzieje

432. osada kultury przeworskiej

433.  ślad osadnictwa chronologia: średniowiecze XIX – XV w.