Gawronki
Gawrony – Gawrony Małe
1.1. Dawne nazwy wsi.
Klein Gabren – 1670 r., Klein Goffron – 1679 r., Klein Gaffron – 1687/88 r., KleinGAffron – 1787 r., 1830 r. I później zamiennie z Gaffron – do 1945 r. Odtąd – Gawronki oraz oboczność: Gawrony Małe.
1.2. Etymologia nazwy wsi.
Jak przy Gawronach
1.3. Historia wsi i dóbr.
Jak przy Gawronach. Siedziba zjednoczonych dóbr ( Gawrony, Gawronki i Bytków) znajdowała się w gawronach.
Kościół
Pozwolenie na budowę na tym miejscu kaplicy otrzymał od cesarza Rudolfa II
Ówczesny właściciel dóbr von Niebelschütz (przed 1612 r.) i zapewne wkrótce potem powstała. O jej kształcie architektonicznym niewiele wiadomo. W oparciu o tę budowę wzniesiono następnie jednoprzestrzenny kościół (fachwerkowy); w 1787 r. był on wymieniony przez Zimmermanna. Czytelny na mapach do 1939 r. Obecnie nie istnieje, zniszczony po 1945 r.
Pałac
W ostatnim swym kształcie był murowaną podpiwniczoną budowlą na rzucie litery L, 3- kondygnacją, nakrytą mansardowym dachem z lukarnami. W elewacji frontowej znajdował się barokowy portal zwieńczony balkonem. Skrzydło posiadało taras z ozdobna balustradą. Jednakże wcześniej na tym miejscu znajdował się renesansowy (XVI w.) alkierzowy dwór. Z owej budowli czytelne były do końca flankujące elewację frontową wieże. Dwór ten został w XVIII w. przebudowany ( za Schweinichenów). Ostatnia przebudowa miała miejsce w 1970 r., a jej inicjatorem był Max von Bethusy – Huc. Po 1951 r. pałac został rozebrany.
1.4. Układ przestrzenny wsi.
Gawronki reprezentują typ ulicówki. Rozległe dobra były zlokalizowane w południowo – wschodniej części wsi z folwarkiem miejscem po pałacu znajdującymi się w połowie długości głównej drogi wiejskiej, po jej południowej stronie. Zabudowania gospodarcze zgrupowane w wydłużonym na linii wschód- zachód czworobok, w zabudowie liczne baraki, pozostałe zdegradowane. Na południowy- wschód od folwarku rozciąga się rozlegle założenie parkowe. Po przeciwnej stronie drogi niż omówiona uprzednio zabudowa, na tej samej wysokości, drugi folwark na rzucie zbliżonym do kwadratu z zabudowaniami pozostającymi w związku z poprzednim. W zachodnim krańcu wsi, po południowej stronie głównej drogi wiejskiej, pozostałości d. cmentarza. Postuluje się objęcie parku ( w granicach historycznych i wzdłuż linii kolejowej) oraz folwarku przypałacowego strefa ochrony „B”.
2. Strefy ochrony konserwatorskiej oraz wykaz elementów objętych ochrona konserwatorska.
2.1. Strefy ochrony konserwatorskiej
2.1.1. Wyznaczono strefę „B” ochrony konserwatorskiej dla parku z folwarkiem
Obejmuje ona folwark przypałacowy, jego część południową wraz parkiem krajobrazowym, wpisanym do rejestru zabytków pod nr 624/L dnia 11.05.1982 r.
2.1.2. Wyznaczono strefę „K” ochrony krajobrazu dla części wschodnio - leśnej, parku
2.2. Wykaz zabytków architektury i budownictwa
Zabudowa folwarku
1. Dom zarządcy obecnie dom mieszkalny nr 11
2. Dom mieszkalny wielorodzinny nr 13/14/15
3. Budynek gospodarczy na folwarku
2.2.1. Inne elementy objęte ochroną
Cmentarz, nieczynny i nie użytkowany, 1894
Park krajobrazowy, wpisany do rejestru zabytków pod nr 624/L dnia 11.05.1982 r.
