Gmina Rudna

Województwo Dolnośląskie, Powiat Lubiński, Gmina Rudna, www.rudna.eu

Kliknij na obrazek by powiększyć

Imieniny

Wczoraj: Aleksandra Bazylego
Dziś: Jana Wiktora
Jutro: Heleny Wieslawy

Nasza Gmina

Ratusz

Chełm

Chełm

1.1 Dawne nazwy miejscowości

północna część, wsi, bliżej Odry: Bartschen (1140), Bartsch (1688, 1727, 1765, 1787, 1814, 1830);

południowo – zachodnia część miejscowości (kolonia): Calanone (pocz. XIV w.), Colm (1440), Kullen (1688), Cullm (1765, 1830), Kulm (1765, 1845), Culm (1787, 1814), Kullm (1830), Colm (1845)

1.2. Etymologia nazwy wsi.

Etymologia nazwy Bartsch bliżej nieznana, natomiast nazwa Kulm wynika z topografii terenu i odnosi się od słowa hełm, w tym kontekście, wyniesienie, wzgórze. Jeszcze w roku 1826 nazwy obu części miejscowości używane były równorzędnie. Dopiero w 1. Ok. 1888-1925 powstała złożona nazwa wsi Bartsch – Kulm, która odnosiła się do północnej, nadodrzańskiej części miejscowości. Po roku 1945 zrezygnowano z dwuczłonowości tej nazwy i wybrano jej człon odnoszący się do kolonii Kulm, który spolszczona na Chełm.

1.3. Historia wsi i dóbr.

Północna część miejscowości, nosząca nazwę Bartsch wzmiankowana była po raz pierwszy w roku 1140, a z osady Colanone (późniejszej kolonii) pozostającej na prawie polskim pobierano na początku XIV w. dziesięcinę polową. Dobra we wsi Bartsch wymienione były dopiero w roku 1688. Już w czasach nowożytnych istniał związek pomiędzy wsią z dobrami Bartsch i należących do tych dóbr folwarkiem Culm, przy którym funkcjonowała niewielka osada. Związek ten utrzymał się do XX wieku włącznie.

Przed 1746 rokiem znajdował się przy korycie Odry młyn (Odermühle), zniszczony prze powódź w tymże 1746 roku. Przed rokiem 1747 osiedli w tej części wsi (Bartsch) bracia czescy, którzy chcieli tu założyć swoje seminarium. Nie uzyskali zezwolenia i musieli opuścić wieś. W roku 1765 wieś z czterema gospodarstwami kmiecymi, zamieszkała była głownie przez zagrodników. W 1785 zaś roku miejscowość nawiedzona została przez dużą powódź. W 1. Ok.1765 – 1787 obie części miejscowości znajdowały się w księstwie wołowskim, w powiecie ścinawsko- rodniańskim i w okręgu Rudna. Po 1818 wieś znalazła się w rejencji wrocławskiej oraz w powiecie ścinawskim. W wysokim brzegu Starej Odry w końcu XVIII wieku wydobywano glinkę do wyrabiania naczyń, ceniona przez garncarzy oraz uzyskiwano materiał na opał. Wieś należała w XIX w. do parafii ewangelickiej w Orsku i do parafii katolickiej w Chobieni.

Dobra we wsi Bartsch wzmiankowane były dopiero w roku 1688, i od tego czasu należały do: rodziny von Stössel, Valentina von Stössel (1688), barona von Seherr – Thoss, hrabiego von Dyherr, rodzin von Kalkreuth, von Busse (od 1760, 1765, 1787), von Gellhorn (1814), ministra, barona von Schuckmanna (1830), baronowej von Lüttwitz, z domu von Schuckmann (1845).

1.4. Układ przestrzenny wsi.

Północna, główna część miejscowości (Bartsch), położona jest na lewym brzegu Odry, przy starym korycie oraz przy drodze z Chobieni do Orska. Około roku 1795 i 1824 była to niewielka, bardzo nieregularna wieś, wielodrożnica złożona z terenów dworskich z folwarkiem oraz z niewielkiej wsi położonej na południowy wschód od dóbr, przy skrzyżowaniu lokalnych dróg. W tym czasie stare koryto Odry już wysychało, gdyż zostało odcięte od nowego koryta rzeki powstałego w wyniku jej regulacji, przeprowadzonej w latach siedemdziesiątych XVIII w. Południowa część miejscowości miała bardzo skromna zabudowę. Siedlisko wsi o nieregularnym zarysie złożone było z części gminnej i dworskiej. Zasadnicze rozwidlenie dróg ujmujące folwark oraz główna ulica wiejska ukształtowane zostały już przed rokiem 1795. Około roku 1822 przy drodze obiegającej folwark od wschodu istniała kolonia rybacka. Zabudowa wsi była nadal bardzo skromna i mało zagęszczona. Od wschodu miejscowość sąsiadowała z terenami pomiędzy starym i nowym korytem Odry. Teren ten w końcu XVIII wieku był w dużym stopniu zalesiony. Około roku 1824 znajdował się tu wielki staw. Obszar ten przecina tez, już w XVIIIw., droga łącząca folwark z oboma korytami Odry. Na północ od wsi, przy znacznie przewężonym korycie starej Odry funkcjonował młyn. W 1.ok. 1892 – 1925 widoczne już było większe zagęszczenie sieci dróg. Do XX wieku włącznie zabudowa wsi miała bardzo skromny charakter. Obecnie zachowany jest dawny, zasadniczy układ dróg i układ przestrzenny wsi z centralnie usytuowanym folwarkiem. Siedlisko uległo redukcji do działek budowlanych. Skromna zabudowa wsi pochodzi z pierwszych dziesięcioleci XX w.

We wsi Bartsch znajdował Sue w XVII wieku folwark. Siedziba szlachecka na jego terenie istniała już ok. pol. XVIII w. Murowany, niewielki dwór na planie prostokąta znajdował się przy zachodniej, wąskiej pierzei folwarku. Budynek ten istniał jeszcze w latach ok. 1892 – 1925. Obecnie niezachowany.

W końcu XVIII w. dwór otoczony był sadem założonym na planie prostokąta Przed 1822 r. sad ten został urządzony na sposób parkowy. Jeszcze w XVIII w., na osi folwarku, i na wschód od niego, była poprowadzona przez teren nad Odrą prosto tyczona droga prowadząca ku nowemu korytu rzeki. Można sądzić, że właśnie początkowy odcinek tej drogi przy folwarku, został włączony w dworski ogród ozdobny powstał przed rokiem 1824. Ogród ten miał nieco nieregularny zarys i był zapewne powiązany z krajobrazem nadodrzańskich terenów. Park ten nie istniał w 1.ok. 1892 – 1925. Jedynie przy dworze zachowanym był istnieje, a na dziedzińcu rośnie platan.

Folwark w północnej części miejscowości ukształtowany już był ostatecznie w końcu XVIII w. i po niewielkich korektach swój układ zachował 1 poł. XX wieku włącznie. W 1. Ok. 1793 – 1822/3 założony był na planie trapezu, na osi wschód – zachód i przecięty wzdłuż zachodniej pierzei (przy dworze) przez droge dojazdowa . Przy jej północnym wylocie, przy zbiegu z drogą prowadzona dalej na wale przeciwpowodziowym czynny był dominalny browar, istniejący już tu w 1. 1822/3. Na terenie pomiędzy starym i nowym korytem Odry, funkcjonował tartak. Scharakteryzowany powyżej układ folwarku zachowany był nadal w 1. Ok. 1892 – 1925. Nie wiadomo, czy jeszcze istniał browar. Obecnie zachowany jest dawny układ folwarku, którego niekompletna zabudowa pochodzi z końca XIX w. oraz z pierwszych dziesięcioleci wieku XX.

Przy skrzyżowaniu dróg przed Chełmem znajduje się pomnik poświęcony Polakom poległym na w czasie II wojny światowej, mający formę obelisku, powstały z przekształcenia starszego pomnika istniejącego już w 1. 1892 – 1925. Starszy pomnik poświęcony był zapewne żołnierzom poległym w I wojnie światowej.

Południowo- zachodnia cześć wsi (Kulm) to niewielka osada z folwarkiem założona przy drodze z Chełma do Brodowic. W XIX wieku folwark znajdował się po północno –zachodniej stronie drogi. Około roku 1824 siedlisko osady rozczłonkowane, w 1. Ok. 1892- 1925 zostało znacznie zredukowane. Zabudowa wsi w XIX wieku bardzo skromna i mało zagęszczona. W przeszłości koło Chełma istniała winnica, co sugeruje nazwa stoku wzgórza położonego na południe od tej miejscowości (Weinberg), zaznaczona na mapie z roku 1824. Obecnie siedlisko kolonii uległo jeszcze dalszej redukcji. Nieczytelny jest układ folwarku (nr 30), z zabudowy którego zachowały się nieliczne budynki. Obecna zabudowa kolonii pochodzi z okresu międzywojennego.

Droga z północnej części wsi (Bartsch) do folwarku i kolonii (Kulm) obsadzona jabłoniami, a droga z Chełma (Kulm) do Brodowic – ogłowionymi lipami.

1.5 Tabelaryczne zestawienie danych statystycznych

Gmina wiejka				Dobra		Instytucje publiczne i przemysł
Rok	Areał	Domy	Ludność	Areał	Ludność
1787			230			wiatrak
1830		39	308			szkoła ew. – Bartsch szkoła ew. fil. – Kulm 2 wiatraki, tartak
1845		50	323			Browar, cegielnia polna Sołtysie wiatraki
1867		37	230		67
1876				394 *182
1887	102 *144	25 *16	148 *58	386 *182	63 *20
1898	102 *143	25 *10	141 *56	386 *181	74 *17
1908	245	36	163	567	95
1934			279